Spruitenbosstraat
BERNARD JACOB CITROEN
3 september 1865 (Amsterdam) – 9 april 1943 (Sobibor)
Spruitenbosstraat 5
Bernard Jacob Citroen werd als een na oudste geboren in het grote gezin Citroen (6 jongens en 5 meisjes. Vader Jacob Citroen was handelaar en fabrikant in edelmetalen. Hij richtte de Nederlandse Gouden Kettingenfabriek op waarvoor een, ondertussen weer gesloopt, woonhuis en fabriek werd gebouwd aan de Sarphatistraat 103 in Amsterdam. De meeste kinderen, ook Bernard bleven daar wonen tot ze het huis verlieten vanwege huwelijk of werk. Na het overlijden van Jacob in 1910 nam Bernard de leiding van de fabriek op zich. De productie zakte in de loop van de jaren twintig in door de opkomst van polshorloges waardoor er geen kettingen voor de zakhorloges meer nodig waren.
Bernard werd geboren op 3 september 1865 in Amsterdam. Over zijn schooltijd is niets bekend. Bernard werd in 1895 afgekeurd voor militaire dienst, reden onbekend. Zijn beroep is dan boekhouder. 6 december 1904 trouwde hij met Emma Meijer ( geboren 1869 in Gutersloh, Duitsland) in het Duitse Bielefeld. Later die maand werd het huwelijk in Amsterdam ingeschreven en kwam Emma ook naar Amsterdam. Ze hebben elkaar waarschijnlijk via een contactadvertentie leren kennen. In 1905 werd hun, naar zou blijken, enige kind, Johanna geboren.
In november 1921 verhuisde het gezin naar Heemstede-Haarlem en ging wonen aan de Spruitenboschstraat 5. In die buurt waren rond 1910 vele vrij grote huizen gebouwd op voormalige landgoederen die verkaveld waren. Tot 1927 behoorde dit deel van Haarlem aan Heemstede. Het huis van de familie Citroen is gebouwd rond 1908. Bernard was “handelaar” mogelijk ook in edelmetalen zoals zijn vader. Johanna studeerde Duits, Zweeds en oud-Frans aan de UvA en deed eenmaster in Zweden.
Bernard, Herbert, Johanna (staand), Emma en tante Ida
Johanna trouwde op 21 maart 1934 volgens Joodse mores met Jacques Hijmans uit Rotterdam. Het burgerlijk huwelijk werd voltrokken in het stadhuis van Haarlem waar de nodige foto’s op het bordes werden gemaakt. Het bruidspaar werd met een luxe auto vervoerd naar het stadhuis en het feestadres aan de Fonteinlaan 11. Hier werd een receptie en een diner gehouden.
Johanna ging wonen in Rotterdam en zij kreeg 2 zonen: Herbert (1935-2007) en Jacques (1937-1999). Johanna en Jacques emigreerden op aandringen van Jacques broer in april 1940 naar de Verenigde Staten. De achternaam Hijmans werd vanaf toen gespeld als Hymans. Johanna overleed in 1986 in the USA. Herbert bleef ongehuwd. Kleinzoon Jacques trouwde met een Amerikaanse. Hij overleed in 1999. Dit echtpaar heeft wederom een zoon Jacques ( Achterkleinzoon van Bernard dus) gekregen die werkt in San Francisco. Diens moeder leeft nog en heeft papieren en foto’s van de familie bewaard. Achterkleinzoon Jacques heeft zelf het verhaal van zijn overgrootvader opgeschreven nadat hij van de legging van de Struikelsteen hoorde.
De echtgenote van Bernard, Emma overleed in augustus 1936 in Haarlem. Bernard bleef alleen achter in het huis aan de Spruitenboschstraat. Johanna woonde zoals gezegd in Rotterdam, bezocht Haarlem regelmatig met haar gezin maar vertrok april 1940 met haar gezin naar de USA. Volgens brieven aan familie in de VS genoot Bernard van de kleinkinderen en was het een opgewekte man.
Bernard ging in mei 1939 naar Den Haag waar hij in een pension verbleef. Daar verbleef ook een zus, Ida Meijer, van zijn overleden vrouw Emma. Zij kwamen samen naar Haarlem in juli 1940 en woonden op het adres Westerhoutpark 21. Dit lijkt gezien het grote aantal bewoners een pension of rusthuis geweest te zijn. Ida vertrok naar het Gooi in oktober 1940. Bernard bleef in het Westerhoutpark tot september 1942. Toen verhuisde hij naar Amsterdam, mogelijk gedwongen door Duitse maatregelen. Hij verbleef waarschijnlijk bij zijn broer op de Hunzestraat.
Bernard is begin april 1943 opgepakt in Amsterdam en naar Westerbork vervoerd. Daar komt hij op 3 april aan en werd 6 april op transport gezet naar Sobibor waar hij meteen na aankomst op 9 april 1943 vermoord werd.
Uit brieven van de familie in België aan de familie in de VS blijkt dat de familie al eind 1944 het sterke vermoeden had dat Bernard en ook Ida niet meer terug zouden keren.
Het huis op de Spruitenboschstraat bleef eigendom van Bernard. Vanaf oktober 1939 tot april 1950 werd het verhuurd aan een echtpaar Cramer. Tijdens de bezetting is het huis in 1942 door de Duitse autoriteiten in beslag genomen en mogelijk verkocht aan ene Gerrit Houter uit Amsterdam. In het kader van rechtsherstel is het huis na de oorlog teruggegeven aan Bernard Citroen. Toen duidelijk werd dat hij overleden was, werden in 1946 2 oproepen geplaatst door een Haarlemse notaris aan iedereen die rechten meende te hebben op de nalatenschap van Bernard, zich te melden.
Uiteindelijk werd het huis, dat op naam van Johanna werd gezet, volgens de familie pas verkocht in 1974.
Achterkleinzoon Jacques en zijn moeder hebben gevraagd om de struikelsteen voor Bernard te leggen voor het huis aan de Spruitenboschstraat 5. Zij zijn ervan overtuigd dat Bernard dit huis als zijn familie-thuis beschouwde. De omzwervingen van 1939 tot aan zijn deportatie zijn vooral een gevolg geweest van de omstandigheden: het overlijden van zijn vrouw Emma, het vertrek van Johanna naar Amerika, de oorlogsomstandigheden. Zij stellen het erg op prijs dat de steen hier gelegd is en op deze manier de herinnering aan Bernard levend wordt gehouden.
Deportatie uit Westerbork op 6 april 1943.
Vermoord in Sobibor op 9 april 1943.
Hij werd 77 jaar.
Written by Bernard’s great-grandson, Jacques Edson Citroen Hymans, for the unveiling ceremony of the Struikelsteen in his honor at Spruitenbosstraat 5, Haarlem, the Netherlands, on January 29, 2026